از شرق ايران به استانبول در سده‌هاى پانزده و شانزده ميلادى دوبرابر ميزان پرداخت رسوم محلى بود . شهرهاى پرت با اعمال ميزان رسوم كمتر كاروانهاى تجارى را به سوى خود مىكشيدند « 1 » . فقط در دروازه شهرها عوارض دريافت نمىشد ، بلكه به موازات راههاى كاروان‌رو ، در قلعه‌ها ، راهدارخانه‌ها و پلها ، عوارض راهدارى به نام باج شوارع دريافت مىشد . اين مالياتها مدتهاى مديد رسم راهدارى نام داشت كه براى حفظ و حراست از پاسدارخانه‌هاى شاهراهها وضع مىشد ؛ امّا اين رسوم هميشه در زمره مالياتهاى تمغا به‌حساب نمىآمد « 2 » . اكنون وقت آن است كه به بررسى نظام عوارض و تعرفه‌هاى دولت صفويان در سده‌هاى هفدهم و هيجدهم ميلادى بپردازيم . از زمان سلطنت شاه عباس اول عوارض شاهراهها و مهمتر از آن عوارض بنادر به عنوان مهمترين منبع درآمد خزانه عامره بجاى عوارض شهرى نشست . اين امر به احتمال در پيوند بااين واقعيت بود كه تجارت با قدرتهاى بيگانه و بخصوص اروپا در خلال قرن هفدهم هرچه بيشتر دامنه گرفت . رسوم راهدارى از مدتها پيش ديگر براى هزينه نگهدارى پاسدارخانه‌هاى شاهراهها به كار نمىرفت . باوجوداين نرخ هزينه آنها در همه ايام به تدريج افزايش مىيافت و همين مسأله در كنار افزايش تعداد رسوم راهدارى ، آنها را به صورت منبع درآمد عمومى دست اولى درمىآورد « 3 » . يكى از سياحان اروپايى نكات دقيقى را در مورد نظام راهدارى ايران ارائه داده مبنى براينكه حتى اگر كسانى بندرت از گذرگاهها و پلها عبور كنند ، مىبايد درهر عبور عوارض بپردازند . درآمد اين منبع كلان به احتمال از زمان شاه عباس اول به خزانه سلطنتى سرازير مىشد « 4 » . تنظيمات رسوم مرزهاى دولتى از نظر سازمانبندى چندان كامل نبود ، تشكيلات مالى بر مالياتبندى كل اجناس متمركز شده بود كه از طريق بنادر خليج‌فارس وارد كشور مىشد يعنى در جاييكه حد متوسط ميزان ماليات تا ده درصد ارزش مميزى اجناس بود . خزانه عامره در زمان شاه عباس دوم ( 77 - 1052 / 66 - 1642 ) فقط از بندرعباس سالانه مبلغ 24000 تومان جمع‌آورى مىكرد « 5 » . بعدها اين منبع درآمد تا حدودى فراموش شد ؛ در زمان شاه سليمان مقدار آن به 10000 تومان رسيد و منصب رئيس بندرگاه كه نظارت بر دستگاه جمع‌آورى تعرفه برعهده او بود ، سرانجام در سال 1674 م . به مقدار نسبتا كم 2700 تومان كاهش پيدا كرد « 6 » . در خليج‌فارس سه بندر عمده موجود بود : بندرعباس ، بندرريگ ، و بندركنگ ( كنگون ) كه هر كدام گمركخانه خاص

--> ( 1 ) - همان منبع ، ص 199 . ( 2 ) - هينتس ، « S teuerinschriften » ، ص 768 ؛ مينورسكى ، تذكرة الملوك ، ص 76 . ( 3 ) - همان منبع ، ص 180 ؛ كمپفر ، صص 132 به بعد ؛ شوستر - والسر ، Das Safawidische Persien ، صص 28 به بعد . ( 4 ) - كمپفر ، صص 132 به بعد . ( 5 ) - مينورسكى ، تذكرة الملوك ، ص 181 . ( 6 ) - همان منبع ؛ كمپفر ، ص 93 .